Sinds het begin van de financiële en economische perikelen in 2008 viel er een ‘double dip’ boven op de eerste ‘dip’ en intussen lijkt er een ‘triple dip’ op die tweede te volgen. Maar niet alleen houdt de crisis zich in de tijd hardnekkig staande, zij blijft bovendien maar aanzwellen, terwijl de complexiteit ervan barokke verschijningen aanneemt. Je zou kunnen spreken van een uitdijende agglomeratie van zich vertakkende crises die zich maar niet laten bezweren. Ongenaakbaar blijft het veelkoppige monste kroost baren over de wereld razen. Maar ook ondergronds lijkt er van alles plaats te vinden. Waar nu alles nog onder de klamme deken van het pais en vree schuilt, zonder vuiltjes aan de lucht, breekt plotsklaps het onheil door de schil om dreigend aan de oppervlakte te komen. Goedaardige vrijblijvendheden ontpoppen zich ineens tot reële gevaren. Geen risico vormende spelers laten hun maskers vallen en tonen hun ware, lelijke, destructieve aard. Door de globalisering zijn de dingen in de wereld zozeer met elkaar verweven dat sneeuwbal- en domino-effecten eerder regel dan uitzondering zijn. De uitwerking en gevolgen van deze nagenoeg wereldwijde samenklontering van etterende crises zijn niet meer te bevatten.
Mensen die een leek zijn op de terreinen van economie, financiën en politiek moeten zichzelf behelpen met hun eigen boerenverstand dat ook in de gevallen dat zo’n verstand als redelijk gezond beschouwd kan worden, stellig niet onfeilbaar is. Maar niet-ingewijden in de geheimen van geld en markten kunnen na vier jaren van financiële, economische en politieke ellende niet anders dan tot de slotsom gekomen zijn dat zij het overzicht over het crisisslagveld, voor zover zij dat al hadden, volledig kwijt zijn. Wie kan aan dit gedoe immers nog een touw vastknopen?
Oningewijden, ik behoor tot die groep. Ik ken mijn plaats en die noopt tot bescheidenheid. Maar intussen heeft er zich bij mij ook een verdenking postgevat. Ik begin zo langzamerhand te vermoeden dat ook de experts het niet meer weten. En toegeven dat ze het niet weten, dat is wel het laatste wat zij doen. Niet zelden voortgedreven door ideologische of, nog erger, commerciële beweegredenen blijven die deskundigen gevraagd en ongevraagd maar analyses en adviezen distribueren alsof een hond die gezwommen heeft zich uitschudt. Op de heilige verrekijk, op de golfspeler, in achterafzaaltjes en op het wereldwijde web wemelt het van pratende hoofden en schrijvende orakels, de een nog slimmer dan de ander. Mede door de vrijwel onbeperkte vrijblijvendheid waarmee de meeste specialisten kunnen opereren, vertoont het zelfbewustzijn van deze betweters geen enkel schrammetje of geen enkele deuk. Integendeel: wij, de goegemeente met zijn domme gezonde verstand, laten ze gewoon en ongestraft doorbazelen.
Zelfs de politici (met achter zich hele falanxen van dergelijke analisten en adviseurs) hebben volgens mij geen idee of datgene wat ze doen, goed is. Ze doen iets omdat ze door het volk zijn afgevaardigd om iets te doen. Ze kunnen het niet maken om niets te ondernemen. Maar alles wat de deskundigen zeggen dat er gedaan dient te worden en alles wat de politici vervolgens doen of nalaten te doen, heeft slechts een marginale invloed op het economische wereldbedrijf. Dat mensen er niettemin in slagen op dat gebied hun nering op te zetten en draaiende te houden, dat hoort bij het wedervaren van het grote wereldwoelen. De schoorsteen van de winkel moet roken. Maar ik koop er niets meer.
© 2012 Leo van der Sterren
zaterdag 24 november 2012
zaterdag 17 november 2012
Wat is een gedicht waard?
Staat een gedicht in de wereld te boek als een voorwerp van belang? Bezit een gedicht waarde? Of kun je dat zo, in algemene zin, niet stellen? En als je aanneemt dat een gedicht waarde heeft, hoe bepaal je die dan? En hoe druk je die waarde uit? In euro’s of dollars? Of alvast in renminbi’s? In rapportcijfers? In ranglijstjes? In positieve superlatieven? Dat laatste is door de eeuwen heen in elk geval volop gebeurd. De uitingen van overtreffende trap door poëzieliefhebbers, geschiedschrijvers, recensenten, hogepriesters, analisten, uitleggers, orakels, dagboekauteurs, achterplatvullers, verslaggevers en getuigen in aanmerking nemend, zijn er door de eeuwen heen gedichten geschreven en gepubliceerd die enorme merites hebben gehad. Dichters hebben werken van niet gering gewicht vervaardigd. Dichtwerken van grote betekenis. In alle betekenissen van ‘betekenis’. In alle betekenissen van ‘groot’. Poëzie met een ampele uitwerking. Poëzie met een wijd reikende invloed. Poëzie die betoverd heeft. En ondanks het feit dat de voortbrengselen van de dichtkunst niet zelden naar de sfeer van het nutteloze verwezen zijn, hebben gedichten samenlevingen of zelfs de wereld veranderd, tenminste als je sommige loftuitingen mag geloven.
Dat een gedicht waarde heeft, omdat de dichter ervan – als eerste (en soms laatste) lezer – dat vindt, dat is een gevaarlijke. Nee, het moeten altijd anderen zijn, die de waarde van een gedicht bepalen. En op zich voldoet één oordeel van een ander al. Maar meer is altijd beter.
Superlatieven, positief en negatief, voor een gedicht zijn, net als de daad van een gedicht links laten liggen, uitdrukkingen van subjectieve waardeoordelen. De weinige gedichten die beroemd zijn geworden, hebben die roem vaak te danken aan het feit dat een bepaald positief oordeel (het archetypische waardeoordeel, zou je kunnen zeggen) op grond van het gezag van de beoordelaar of als gevolg van de gloed van bewoordingen of simpelweg door toeval voortdurend herhaald is. Hetzelfde geldt voor de gevleugelde woorden uit gedichten die zich tot gangbare zegswijzen of spreekwoorden hebben opgewerkt. Herhaling. Nabootsing. De ene persoon bauwt de andere na. In de gevallen dat daaruit een hype voortvloeit, zou je die een hersenspoeling van de massa’s kunnen noemen. Hoe dan ook, faam is vaak een kwestie van repetitie en repetitie vaak het gevolg van toeval.
Welke lezer is in staat om louter op eigen houtje een oordeel te vellen met betrekking tot de intrinsieke waarde van bijvoorbeeld ‘The waste land’ of ‘Zone’ of ‘Herinnering aan Holland’? Dat het ene gedicht mooier of boeiender of interessanter wordt gevonden dan een ander gedicht spreekt vanzelf – ze kunnen niet allemaal even lief of intrigerend of aantrekkelijk gevonden worden. Maar wat heeft bewerkstelligd dat deze gedichten de roem ten deel is gevallen die ze daadwerkelijk gekregen hebben? Wat bracht de omstandigheid teweeg dat ze nog steeds op de tong van veel mensen liggen? Waardoor komt het dat lezers deze gedichten beter vinden dan andere gedichten? Dat ze bekender zijn geworden dan bijvoorbeeld ‘Defence of the islands’ of ‘Vendémiaire’ of ‘Brief aan een vriend’? Waarin uit zich dat beter of bekender zijn, die rangorde? En baseren lezers hun waardebepaling op eigen oordeel of op iets anders? Hoe komt het dat zoveel poëzieminnaars zeggen dat ‘Marc groet ’s morgens de dingen’ geweldig is, terwijl het dat overduidelijk niet is? Want die paar regels over die Marc die niet aan een ochtendhumeur lijdt, constitueren in feite een niet rijmend en weinig belangwekkend kinderrijmpje. Dat komt door het feit dat iedereen elkaar heeft nagepraat en niemand durfde te zeggen wat hij echt dacht. En het archetypische oordeel dat ten grondslag lag aan die riedel van repetitie, is in dit geval niet gebaseerd op de intrinsieke merites van het gedicht, want die zijn er niet. Dus lijkt het oeroordeel waardoor het gedicht in een positieve spiraal is gekomen, op iets anders gebaseerd te zijn. Een lichtelijke overwaardering van een dichter in combinatie met een wel heel flinke dosis contingentie wellicht?
Indien niet op grond van rapportcijfers of superlatieven, kun je de waarde van gedichten dan misschien afmeten aan de honoraria die literaire tijdschriften aan hun medewerkers uitkeren of aan de verkoopprijzen van de boeken en boekjes waarin de poëtische maaksels gebundeld worden? Dat zou kunnen, maar het totaal van wat er in de Nederlandstalige poëzie aan geld omgaat, vormt slechts een zeer klein deel van de omzet in boekenland en zelfs ten opzichte van bijvoorbeeld de afname van Nederlandstalige romans, vallen de dichtbundels in het niet. In het Nederlandse taalgebied kan geen enkele dichter van zijn dichtkunst, laat staan exclusief van zijn gedichten leven. Niet alleen bestrijkt de Nederlandse taal een gebied van slechts geringe omvang, maar de poëzie bereikt bovendien een veel te klein publiek om de dichters een goed belegde boterham te bieden. En hoeveel gedichten worden er van de weeromstuit niet voor noppes gepubliceerd, vooral nu het internet daarvoor een ideaal podium lijkt te bieden? Gratis poëzievoer, het wereldwijde web staat er vol mee.
En dan is er nog de poëziesport. De afgelopen tijd heb ik een aantal gedichten ingezonden ten behoeve van de Turing nationale gedichtenwedstrijd. De winnaar van deze wedstrijd vangt een prijzenbedrag van maar liefst tienduizend euro. Zoveel bedraagt dus de maximale waarde van één Nederlandstalig gedicht op de grote internationale kermis van in- en verkoop. Met die geldsom verander je de wereld weliswaar niet, maar het is wel degelijk veel geld. Een ding dat tienduizend euro aan waarde vertegenwoordigt, is een ding van belang. En dus kunnen we definitief en zonder voorbehoud stellen dat een gedicht een voorwerp van belang is.
Of? Of liggen de dingen bij nader inzien toch anders? Schuilt de waarde van een gedicht in een andere sfeer? Zit het belang van poëzie bijvoorbeeld in de treffendheid en doeltreffendheid van de volgende dichtregels uit Paul Rodenko’s gedicht ‘Bommen’: ‘Een vrouw passeert./ De echo raapt gehaast/ haar stappen op.’ Of vindt de gewillige en geduldige lezer de poëtische parels in, ik noem maar iets, het prachtige gedicht ‘The second satire of the second book of Horace, paraphrased’ van Alexander Pope met zijn vele, even gevleugelde als wijze woorden?
En is het andere – die toch al niet zo’n grote omvang bezittende dimensie van het materiële rondom de poëzie – niet veel, veel minder (zo goed als niet) van belang?
© 2012 Leo van der Sterren
Dat een gedicht waarde heeft, omdat de dichter ervan – als eerste (en soms laatste) lezer – dat vindt, dat is een gevaarlijke. Nee, het moeten altijd anderen zijn, die de waarde van een gedicht bepalen. En op zich voldoet één oordeel van een ander al. Maar meer is altijd beter.
Superlatieven, positief en negatief, voor een gedicht zijn, net als de daad van een gedicht links laten liggen, uitdrukkingen van subjectieve waardeoordelen. De weinige gedichten die beroemd zijn geworden, hebben die roem vaak te danken aan het feit dat een bepaald positief oordeel (het archetypische waardeoordeel, zou je kunnen zeggen) op grond van het gezag van de beoordelaar of als gevolg van de gloed van bewoordingen of simpelweg door toeval voortdurend herhaald is. Hetzelfde geldt voor de gevleugelde woorden uit gedichten die zich tot gangbare zegswijzen of spreekwoorden hebben opgewerkt. Herhaling. Nabootsing. De ene persoon bauwt de andere na. In de gevallen dat daaruit een hype voortvloeit, zou je die een hersenspoeling van de massa’s kunnen noemen. Hoe dan ook, faam is vaak een kwestie van repetitie en repetitie vaak het gevolg van toeval.
Welke lezer is in staat om louter op eigen houtje een oordeel te vellen met betrekking tot de intrinsieke waarde van bijvoorbeeld ‘The waste land’ of ‘Zone’ of ‘Herinnering aan Holland’? Dat het ene gedicht mooier of boeiender of interessanter wordt gevonden dan een ander gedicht spreekt vanzelf – ze kunnen niet allemaal even lief of intrigerend of aantrekkelijk gevonden worden. Maar wat heeft bewerkstelligd dat deze gedichten de roem ten deel is gevallen die ze daadwerkelijk gekregen hebben? Wat bracht de omstandigheid teweeg dat ze nog steeds op de tong van veel mensen liggen? Waardoor komt het dat lezers deze gedichten beter vinden dan andere gedichten? Dat ze bekender zijn geworden dan bijvoorbeeld ‘Defence of the islands’ of ‘Vendémiaire’ of ‘Brief aan een vriend’? Waarin uit zich dat beter of bekender zijn, die rangorde? En baseren lezers hun waardebepaling op eigen oordeel of op iets anders? Hoe komt het dat zoveel poëzieminnaars zeggen dat ‘Marc groet ’s morgens de dingen’ geweldig is, terwijl het dat overduidelijk niet is? Want die paar regels over die Marc die niet aan een ochtendhumeur lijdt, constitueren in feite een niet rijmend en weinig belangwekkend kinderrijmpje. Dat komt door het feit dat iedereen elkaar heeft nagepraat en niemand durfde te zeggen wat hij echt dacht. En het archetypische oordeel dat ten grondslag lag aan die riedel van repetitie, is in dit geval niet gebaseerd op de intrinsieke merites van het gedicht, want die zijn er niet. Dus lijkt het oeroordeel waardoor het gedicht in een positieve spiraal is gekomen, op iets anders gebaseerd te zijn. Een lichtelijke overwaardering van een dichter in combinatie met een wel heel flinke dosis contingentie wellicht?
Indien niet op grond van rapportcijfers of superlatieven, kun je de waarde van gedichten dan misschien afmeten aan de honoraria die literaire tijdschriften aan hun medewerkers uitkeren of aan de verkoopprijzen van de boeken en boekjes waarin de poëtische maaksels gebundeld worden? Dat zou kunnen, maar het totaal van wat er in de Nederlandstalige poëzie aan geld omgaat, vormt slechts een zeer klein deel van de omzet in boekenland en zelfs ten opzichte van bijvoorbeeld de afname van Nederlandstalige romans, vallen de dichtbundels in het niet. In het Nederlandse taalgebied kan geen enkele dichter van zijn dichtkunst, laat staan exclusief van zijn gedichten leven. Niet alleen bestrijkt de Nederlandse taal een gebied van slechts geringe omvang, maar de poëzie bereikt bovendien een veel te klein publiek om de dichters een goed belegde boterham te bieden. En hoeveel gedichten worden er van de weeromstuit niet voor noppes gepubliceerd, vooral nu het internet daarvoor een ideaal podium lijkt te bieden? Gratis poëzievoer, het wereldwijde web staat er vol mee.
En dan is er nog de poëziesport. De afgelopen tijd heb ik een aantal gedichten ingezonden ten behoeve van de Turing nationale gedichtenwedstrijd. De winnaar van deze wedstrijd vangt een prijzenbedrag van maar liefst tienduizend euro. Zoveel bedraagt dus de maximale waarde van één Nederlandstalig gedicht op de grote internationale kermis van in- en verkoop. Met die geldsom verander je de wereld weliswaar niet, maar het is wel degelijk veel geld. Een ding dat tienduizend euro aan waarde vertegenwoordigt, is een ding van belang. En dus kunnen we definitief en zonder voorbehoud stellen dat een gedicht een voorwerp van belang is.
Of? Of liggen de dingen bij nader inzien toch anders? Schuilt de waarde van een gedicht in een andere sfeer? Zit het belang van poëzie bijvoorbeeld in de treffendheid en doeltreffendheid van de volgende dichtregels uit Paul Rodenko’s gedicht ‘Bommen’: ‘Een vrouw passeert./ De echo raapt gehaast/ haar stappen op.’ Of vindt de gewillige en geduldige lezer de poëtische parels in, ik noem maar iets, het prachtige gedicht ‘The second satire of the second book of Horace, paraphrased’ van Alexander Pope met zijn vele, even gevleugelde als wijze woorden?
En is het andere – die toch al niet zo’n grote omvang bezittende dimensie van het materiële rondom de poëzie – niet veel, veel minder (zo goed als niet) van belang?
© 2012 Leo van der Sterren
zaterdag 10 november 2012
Het gruwelijke
Ieder mens heeft ermee te maken: situaties waarin hij of zij een, ook vanuit het eigen gezichtspunt dusdanig negatieve rol vervuld heeft dat de gedachte aan de aangelegenheid en de evaluatie van het eigen aandeel erin op het geweten inwerken. In dat deel van de hersenen waar het geweten zetelt, wordt als het ware een kopspeld met weerhaken geplant. Zo nu en dan botsen de ongeïdentificeerde vliegende objecten van het onderbewustzijn in het voorbijgaan tegen de knalrode kop van de speld aan. Een herinnering doet zich voor en vervolgens manifesteert zich de onaangename, zelfs pijnlijke en in het ergste geval nauwelijks te verdragen gedachte aan de slechte ervaring opnieuw in het bewustzijn. Het slachtoffer van deze openbaringen valt ten prooi aan somberheid en zelfverachting. Hem breekt het koude zweet uit, terwijl zijn handen trillen. Deze herinneringen nemen gaandeweg de hoedanigheid aan van een telkens herhaalde opprobatie door een gruwelijke demon met een uitwerking die in de tijd niet aan kracht inboet. De eigenaar van het gestigmatiseerde geweten kan de speld met de rode kop verwijderen noch de demonische kwellingen ervan negeren of neutraliseren. De mens met de gewetenskwetsuur zal met de beproeving die het gevolg is van die open wond, moeten leren leven. Hij zal geen andere keus hebben dan datgene wat zich tot noodlot heeft getransformeerd, voor de rest van zijn leven te dragen, zich zo goed en zo kwaad als mogelijk is tegen de aanvallen van de demon verdedigend, met als enige troost de wetenschap dat ieder mens dergelijke kruizen te torsen heeft en dat er met de dood een einde komt aan de bezoeking van het juk van de consciëntie.
Voorwaarde is natuurlijk wel dat een individu of een verzameling individuen over een naar behoren functionerend geweten beschikt. Wat dat ‘naar behoren’ inhoudt, dat is het onderwerp van de ethiek, onder andere, maar dat is ook waar de schoen wringt en de onenigheid begint.
© 2012 Leo van der Sterren
Voorwaarde is natuurlijk wel dat een individu of een verzameling individuen over een naar behoren functionerend geweten beschikt. Wat dat ‘naar behoren’ inhoudt, dat is het onderwerp van de ethiek, onder andere, maar dat is ook waar de schoen wringt en de onenigheid begint.
© 2012 Leo van der Sterren
zaterdag 3 november 2012
Abonneren op:
Posts (Atom)
