‘The longest poem in the world’ is een initiatief van Andrei Gheorghe. Alle mensen op de hele wereld kunnen aan dit virtuele gedicht bijdragen – mits zij over internet beschikken natuurlijk. Die laatste omstandigheid vormt overigens het zwaktebod in dit wonder van globalisering en nivellering. Het gedicht groeit, met zo’n vierduizend regels per dag, door toevoeging van ‘real-time public twitter updates’ waarbij eindrijm het enige criterium vormt. De lengte van het gedicht bedraagt nu tegen de vierhonderdduizend regels.
De mensen die dit gedicht lezen zullen op één hand te tellen zijn. Een ieder die regels heeft toegevoegd zal die regels ‘lezen’ (bekijken) – maar ook niet meer dan dat. Hij of zij heeft ‘gepubliceerd’ – en een bijdrage geleverd aan iets wat er nog niet was, namelijk een soort recordpoging om het langste gedicht van de wereld voort te brengen. Dat laatste kan natuurlijk niet bestaan want de verzameling van ‘volzinnen die in een gedicht kunnen voorkomen’ is oneindig net als bijvoorbeeld de verzameling natuurlijke getallen. Dit gedicht, dat niet zou hebben bestaan als het internet niet de wereld zou hebben veroverd, duidt op de oneindigheid van het internet wat op zijn beurt weer de oneindigheid van het zijn symboliseert.
Het langste gedicht van de wereld zal dus ongelezen blijven, laat staan dat iemand zich de moeite zal getroosten om het te interpreteren. Afgezien van het feit dat het fysiek onmogelijk is en mentaal fnuikend lijkt te zijn om vierhonderdduizend dichtregels te analyseren en te duiden, loont het de moeite niet omdat het gedicht blijft uitdijen en de recipiënt dus altijd achter de feiten aan zal lopen. Daarbij staat bij voorbaat vast dat dit gedicht niets betekent. Een ding dat a priori en intrinsiek geen betekenis heeft, is waardeloos en zinloos. Het langste gedicht van de wereld toont daarmee de aard van het zijn aan, maar verzuimt om mee te vechten tegen de bierkaai van het niets waaraan de soldaat van een echt gedicht in het leger van de zingeving wel een bijdrage levert.
© 2009 Leo van der Sterren.
zondag 23 augustus 2009
zaterdag 8 augustus 2009
Daidallein #6
Het zesde nummer van ‘Daidallein’ is verschenen, een bijzonder nummer dat in het teken van de romantiek staat. De gedichten, onder de noemer ‘Romantiek’, in dit nummer van Daidallein vormen een staalkaart van de verschillende uitingsvormen waar sinds het begin van de negentiende eeuw het predicaat ‘Romantiek’ op geplakt is. Om de diversiteit en heterogeniteit te benadrukken, is ervoor gekozen om de gedichten op uiteenlopende wijzen te presenteren. Deze verzameling gedichten, ‘Romantiek’, beoogt kunst te zijn die kunst onderzoekt. Daarvoor was de kunst oorspronkelijk niet bedoeld maar is zij – tot metakunst uitgegroeid – tegenwoordig wel veroordeeld. In deze hoedanigheid ligt ook de uiteindelijk filosofische grondslag van de kunst verborgen.
© 2009 Leo van der Sterren
© 2009 Leo van der Sterren
zaterdag 25 juli 2009
Coleridge gedenken
Vandaag is het 175 jaar geleden dat de Samuel Taylor Coleridge overleed en er een einde kwam aan wat de typische trekken van een tragikomedie heeft. Als in een opera van Mozart ging in het leven van de Engelse dichter en denker het verblindend lichte gepaard met het aardedonkere. De hoogten reikten hoog, de diepten diep. Maar al evaluerend moet de toeschouwer van nu vaststellen dat de diepten waarschijnlijk toch dieper waren dan de hoogten hoog. Coleridge werd in zijn bestaan ‘gedwarsboomd door een slechte gezondheid, persoonlijk ongeluk en zelfverwijt voor de zwakheid van zijn wil.’[i] Het tragische had duidelijk overwicht in de oscillerende wederwaardigheden uit het leven van Esteecee.
Op 5 juli 1834 noteert Henry Nelson Coleridge voor het laatst de woorden die zijn oom en table talker op die dag had geuit. Samuel Taylor Coleridge sprak over o.a. de auteurs Walter Scott en Henry Fielding (de eerste bekend van romans als ‘Ivanhoe’ en ‘Waverley’; de laatste van de roman ‘The history of Tom Jones, a foundling’), over literatuur dus, en over politiek en religie.[ii] Hetgeen een afdoende samenvatting vertegenwoordigt van de onderwerpen waarmee Coleridge zich gedurende zijn leven onledig hield – alleen de filosofie ontbreekt. Eerder dat jaar had Coleridge nog de uitgave van zijn 'Poetical works' bezorgd, drie delen waarvan het eerste in maart en het laatste in juli van dat jaar verschenen waren.
Net voor half zeven op de ochtend van 25 juli 1834 sloot Coleridge voorgoed zijn ogen. Maar tot het allerlaatste moment bleef hij zijn mond roeren. Volgens zijn toenmalige amanuensis Joseph Henry Green was hij krachtig en helder van geest. Coleridge gaf aan dat zijn intellect ‘quite unclouded’ was en liet zich in een opleving zelfs ontvallen dat hij wel in de stemming voor grapjes was: ‘I could even be witty…’[iii] Maar na die woorden ontsliep hij. Coleridge zou in oktober van dat jaar 62 zijn geworden.
Waarom zou iemand die in de 20ste of 21ste eeuw geboren en getogen is nog belangstelling voor Coleridge aan de dag leggen, 175 jaar na diens overlijden? Waarom zou iemand hem gedenken? De motieven om dat te doen hellen inderdaad over naar het kwestieuze, zeker als de latere, aartsconservatieve Coleridge aan bod komt, wiens ideeën intussen wel erg ver verwijderd lijken te zijn van hedendaagse denkbeelden. Toch zijn er argumenten aan te voeren waarom Coleridge ook heden ten dage nog interesse zou kunnen wekken of zelfs zou kunnen boeien. Ik wil hier twee redenen aanstippen.
In de eerste plaats zijn er de intrigerende gedichten die Coleridge naliet. ‘The Eolian harp’, ‘Frost at midnight’, ‘The nightingale: a conversation poem’, ‘Dejection: an ode’, ‘Christabel’, ‘The ancient mariner’ en ‘Kubla Khan’. In het bijzonder de laatste drie gedichten, in alle argeloosheid geschreven gedurende de periode die later als het toppunt van zijn artistieke kunnen gold, het annus mirabilis (1797 – 1798), spreken nog altijd tot de verbeelding. Na dat buitengewone jaar verstomde de dichter in Coleridge allengs. Hij bleef nog wel gedichten schrijven, maar het ontbrak hem aan het enthousiasme en de creatieve zeggingskracht uit de eerdere periode. Niet alleen daalde zijn productie maar ook de kwaliteit van de producten ging zienderogen achteruit. Hij vervaardigde satirische gedichten voor in kranten. Hij schreef gelegenheidsversjes en niemendalletjes voor poesiealbums. Veel gedichten die na zijn dertigste ontstonden, zijn vertalingen of bewerkingen van gedichten uit de meest uiteenlopende talen. Gevallen van plagiaat doen zich voor. Maar nu en dan vloeiden er nog volwaardige gedichten uit zijn pen, zij het dat deze gedichten niet meer bezield zijn door de naïeve passie en het gevoel voor het wonderbaarlijke die de gedichten uit het annus mirabilis tekenen.
Behalve die schaarse ‘serieuze’ gedichten bevatten veel passages uit de brieven, uit de kanttekeningen in boeken en uit de notitieboeken die Coleridge gedurende het grootste deel van zijn leven bijhield, nog talloze dichterlijke fragmenten en zinsneden vol prachtig poëtisch taalgebruik. Enkele voorbeelden daarvan. In een brief uit 1801 aan William Godwin verbeeldt hij zijn tanende poëtische vermogen in uiterst poëtische bewoordingen. ‘De Dichter in mij is dood – mijn verbeelding (of liever gezegd datgene wat verbeeldend was) ligt als koud kaarsvet op de ronde rand van een koperen kaarsenhouder, zonder ook maar een vleugje van de reuk van talk om je eraan te herinneren dat zij eens gemanteld en gemijterd was door Vlammen. Dat is voorbij! Eens was ik een Rol van Goudblad, rijzend en rijdend op elke ademstoot van Smaak, maar ik heb mezelf teruggeworpen in gewicht en dichtheid en nu zink ik in kwikzilver, ja, ik blijf plomp en plat op de aarde te midden van de wervelwind die Eikenbomen en Strootjes doet dansen, vijftig meter hoog in de elementen.’[iv]
In een van zijn vele notebooks tekent hij in een lange notitie over Giordano Bruno’s ontoegankelijke werk De monade zijn onbegrip op – en schrijft de oorzaak voor dat niet begrijpen aan zichzelf toe, met woorden die als gevleugeld te boek staan. ‘Dat werk De monade. – Het was veel te numeriek, lineair, & pythagorisch voor mijn begrip – het las als [de werken van] Thomas Taylor & Proclus enz. In geen geval denk ik dat het zeker is dat er geen betekenis in deze Werken schuilt, en ik vooronderstel ook niet er zelfs van uit te gaan dat de betekenis van geen waarde is – /maar het is ‹totdat ik de onwetendheid van een man doorzie, vooronderstel ik dat ik zelf onwetend van zijn doorzicht ben› voor anderen, op dit moment, niet voor mij.’[v]
En in de marge van Johann Gottfried Herders ‘Kalligone’ schrijft hij (die vele kantlijnen van boeken vol pende[vi]) verontwaardigd: ‘En dus trof dit boek mij, namelijk als zijnde vol met bombastische taal, misbruik, dronken ijdelheid die, schoppend en woelend in de vijftien centimeter diepe goot van een modderig filosofisme die door de drooglegging van honderd bijkeukens ontstaan is, droomt dat hij zwemt in een oceaan van het doorzichtige en het diepzinnige.’[vii] Deze aantekeningen in boeken zijn verzameld in zes prijzige en moeilijk verkrijgbare folianten, de ‘Marginalia’.[viii] ‘A book I value’ bevat een selectie uit die ‘Marginalia’ en is behalve betaalbaar, ook relatief makkelijk verkrijgbaar.[ix]
Behalve dat hij notities in de marges van boeken maakte en vele honderden brieven schreef, sjouwde Coleridge vrijwel altijd iets met zich mee om datgene wat in hem opkwam in of op te kunnen registreren. Zo maakte hij veelvuldig live-verslagen van zijn lotgevallen, indrukken en observaties. Vaak beschreef hij gebeurtenissen die hem wedervoeren terwijl die zich voltrokken. Tijdens wandeltochten en bergbeklimmingen deed hij kond van de landschappelijke eigenaardigheden die hem troffen. Al die notities, in de 67 schriften, boeken en notitieboekjes die nog bewaard zijn, werden verzameld, getranscribeerd en uitgegeven in de ‘The notebooks of Samuel Taylor Coleridge’, tien lijvige boeken (vijf stuks text, vijf stuks notes), een project dat bijna vijftig jaar van tekstbezorgend monnikenwerk in beslag heeft genomen. Wie als lezer aan deze boeken wil beginnen, zal overrompeld worden door de veelheid van het materiaal en er zich om die reden niet aan wagen. De selectie van passages uit de ‘Notebooks’ die Seamus Perry maakte, is een goed vertrekpunt om dit facet van Coleridge te leren kennen.[x]
De tweede drijfveer om interesse te hebben in Coleridge is gelegen in het feit dat zijn leven en werk uitdrukking geven aan wat ik zou willen typeren als de worsteling met de metafysica. Allereerst moet worden vastgesteld dat Coleridge heel zijn leven oprecht in het bestaan van een god heeft geloofd. Maar Coleridges god was geenszins een statische entiteit; diens aard maakte een ontwikkeling door. Bovendien scheurde het massief van Coleridges geloof zo nu en dan waardoor zich een diepe barst manifesteerde: Coleridge werd meer dan eens overvallen door een fundamentele twijfel die hem in de peilloze afgrond van het niets deed gapen en die zijn constitutie aan het wankelen bracht. Hij voelde datgene aan wat Jean Paul Richter in zijn ‘Rede des toten Christus vom Weltgebäude herab, daß kein Gott sei’ uit zijn roman ‘Siebenkäs’ (1796 – 1797) openlijk had uitgesproken: ‘Er (d.w.z. God) ist nicht’. Hij voorzag de denkbeelden van Friedrich Nietzsche (‘Gott ist todt!’) en Martin Heidegger. Deze anticipatie op het denken van de negentiende en twintigste eeuw brengt een enorm innerlijk conflict in hem teweeg. Coleridge geeft expliciet lucht aan zijn existentiële nood en zijn Vorahnung van het niets in wat ik als de wanhoopsgedichten zou willen betitelen: ‘The pains of sleep’, ‘On Donne’s first poem’, ‘Limbo’, ‘Moles’, ‘Ne plus ultra’, ‘The suicide’s argument’, ‘Human life’, ‘Phantom or fact? en ‘Work without hope’. Deze gedichten bieden een glimp in de nihilistische desolaatheid van de gedespiritualiseerde existentie.
Coleridge probeert de gevolgen van de kwestie met het metafysische te neutraliseren en zijn geestelijke evenwicht te behouden door meer en meer op het houvast van een traditionele godsdienst terug te vallen hetgeen leidt tot een overdreven piëtisme dat weer zijn voorstelling vindt in poëtische bezweringen met een zeker gehalte van kwezelachtigheid. Coleridge had het geloof en uiteindelijk ook de geïnstitutionaliseerde religie nodig voor steun en troost. Hij kon niet zonder dit toevlucht in zijn bij vlagen tragische leven vol ziekte en problemen. Na een periode van rebels unitarisme in zijn adolescentie en vroege volwassenheid waarin hij heftig fulmineert tegen de Church of England, wendt hij zich in het eerste decennium van de negentiende eeuw gaandeweg weer tot de Anglicaanse kerk. Zo laat hij er zijn drie kinderen dopen. Ontkent hij als unitarist de drie-eenheid, in 1805 belijdt hij zijn geloof in het bestaan ervan: ‘No Trinity, no God’.[xi] Maar het zou tot Kerstmis 1827 duren voordat hij de sacramenten van de hostie weer tot zich nam, hij die sinds het eerste jaar op Jesus College (1792) niet meer ter communie was gegaan.[xii]
Coleridges worsteling met de metafysica komt ook aan de oppervlakte in de donkere twijfels over de waarde van kunst. Coleridge spreekt zijn wantrouwen ten opzichte van de kunst niet expliciet uit. Hij doet het anders: hij leeft ernaar. Na 1798 is hij niet meer dan een schim van de dichter die hij zich daarvoor kon noemen. Aan de knagende onzekerheid over het belang van kunst liggen de folterende argwaan over de zinvolheid van het bestaan en de onsterfelijkheid van de ziel ten grondslag, kortom de scepsis aan de waarheden en waarden die de godsdiensten altijd hebben uitgedragen – tot troost en misleiding. De ironie wil dat Coleridge juist in die hoek troost en misleiding heeft gevonden, zij het soms slechts als een doekje voor het bloeden.
[i] Basil Willey, ‘Coleridge and religion’. In ‘Writers and their background: S.T. Coleridge, ed. R.L. Brett’ (London, 1971), p. 221: ‘thwarted by ill-health, personal unhappiness, and self-reproach for his weakness of will.’
[ii] Samuel Taylor Coleridge, ‘Table talk, Volume I’ (Princeton, 1990), p. 493 – 499.
[iii] Samuel Taylor Coleridge, ‘Collected letters, Volume VI, 1826 – 1834’ (Oxford, 2000), p. 992.
[iv] Samuel Taylor Coleridge, ‘Collected Letters of Samuel Taylor Coleridge. Edited by Earl Leslie Griggs. Volume II 1801-1806’ (Oxford, 1956), p. 714. ‘The Poet is dead in me – my imagination (or rather the somewhat that had been imaginative) lies, like the Cold Snuff on the circular Rim of a Brass Candlestick, without even a stink of Tallow to remind you that it was once cloathed & mithred with Flame. That is past by! – I was once a Volume of Gold Leaf, rising & riding on every breath of Fancy – but I have beaten myself back into weight & density, & now I sink in quicksilver, yea, remain squat and square on the earth amid the hurricane, that makes Oaks and Straws join in one Dance, fifty yards high in the element.’
[v] Samuel Taylor Coleridge, The notebooks of Samuel Taylor Coleridge. Edited by Kathleen Coburn. Volume I. 1794 – 1804. Text (New York, 1957), entry 928. ‘The work de Monade. – It was far too numeral, lineal, & pythagorean for my Comprehension – it read very much like Thomas Taylor & Proclus &c. I by no means think it certain that there is no meaning in these Works, nor do I presume even to suppose, that the meaning is of no value – /but it is ‹till I understand a man’s Ignorance, I presume myself ignorant of his understanding› for others, at present, not for me.’
[vi] Of boeken nu zijn eigendom waren of niet, hij schroomde niet om erin te schrijven, hetgeen uiteraard niet iedereen op prijs stelde. Van de andere kant staat vast dat er mensen waren die Coleridge bewust boeken deden toekomen, met de hoop dat hij er opmerkingen en aantekeningen in zou schrijven.
[vii] Samuel Taylor Coleridge, ‘Marginalia. Vol. II’ (Princeton, 1984), p. 1064. ‘And thus the Book impressed me, to wit, as being Rant, abuse, drunken Self-conceit that kicking and sprawling in the 6 inch-deep Gutter of muddy Philosophism from the drainings of a hundred Sculleries dreams that he is swimming in an ocean of the Translucent & the Profound.’
[viii] Samuel Taylor Coleridge, ‘Marginalia’, zes delen (Princeton, 1980 – 2001).
[ix] Samuel Taylor Coleridge, ‘A book I value. Selected Marginalia. Edited by H.J. Jackson’ (Princeton, Oxford, 2003).
[x] Samuel Taylor Coleridge, ‘Coleridge’s notebooks, A selection, Edited by Seamus Perry’ (Oxford, 2003 [2002].
[xi] Samuel Taylor Coleridge, ‘The notebooks of Samuel Taylor Coleridge. Edited by Kathleen Coburn. Volume II. 1804 – 1808. Text’ (Princeton, 1961), entry 2448.
[xii] Samuel Taylor Coleridge, ‘The notebooks of Samuel Taylor Coleridge. Edited by Kathleen Coburn and Anthony John Harding. Volume V. 1827 – 1834. Text’ (Princeton, 2002), entry 5703.
Op 5 juli 1834 noteert Henry Nelson Coleridge voor het laatst de woorden die zijn oom en table talker op die dag had geuit. Samuel Taylor Coleridge sprak over o.a. de auteurs Walter Scott en Henry Fielding (de eerste bekend van romans als ‘Ivanhoe’ en ‘Waverley’; de laatste van de roman ‘The history of Tom Jones, a foundling’), over literatuur dus, en over politiek en religie.[ii] Hetgeen een afdoende samenvatting vertegenwoordigt van de onderwerpen waarmee Coleridge zich gedurende zijn leven onledig hield – alleen de filosofie ontbreekt. Eerder dat jaar had Coleridge nog de uitgave van zijn 'Poetical works' bezorgd, drie delen waarvan het eerste in maart en het laatste in juli van dat jaar verschenen waren.
Net voor half zeven op de ochtend van 25 juli 1834 sloot Coleridge voorgoed zijn ogen. Maar tot het allerlaatste moment bleef hij zijn mond roeren. Volgens zijn toenmalige amanuensis Joseph Henry Green was hij krachtig en helder van geest. Coleridge gaf aan dat zijn intellect ‘quite unclouded’ was en liet zich in een opleving zelfs ontvallen dat hij wel in de stemming voor grapjes was: ‘I could even be witty…’[iii] Maar na die woorden ontsliep hij. Coleridge zou in oktober van dat jaar 62 zijn geworden.
Waarom zou iemand die in de 20ste of 21ste eeuw geboren en getogen is nog belangstelling voor Coleridge aan de dag leggen, 175 jaar na diens overlijden? Waarom zou iemand hem gedenken? De motieven om dat te doen hellen inderdaad over naar het kwestieuze, zeker als de latere, aartsconservatieve Coleridge aan bod komt, wiens ideeën intussen wel erg ver verwijderd lijken te zijn van hedendaagse denkbeelden. Toch zijn er argumenten aan te voeren waarom Coleridge ook heden ten dage nog interesse zou kunnen wekken of zelfs zou kunnen boeien. Ik wil hier twee redenen aanstippen.
In de eerste plaats zijn er de intrigerende gedichten die Coleridge naliet. ‘The Eolian harp’, ‘Frost at midnight’, ‘The nightingale: a conversation poem’, ‘Dejection: an ode’, ‘Christabel’, ‘The ancient mariner’ en ‘Kubla Khan’. In het bijzonder de laatste drie gedichten, in alle argeloosheid geschreven gedurende de periode die later als het toppunt van zijn artistieke kunnen gold, het annus mirabilis (1797 – 1798), spreken nog altijd tot de verbeelding. Na dat buitengewone jaar verstomde de dichter in Coleridge allengs. Hij bleef nog wel gedichten schrijven, maar het ontbrak hem aan het enthousiasme en de creatieve zeggingskracht uit de eerdere periode. Niet alleen daalde zijn productie maar ook de kwaliteit van de producten ging zienderogen achteruit. Hij vervaardigde satirische gedichten voor in kranten. Hij schreef gelegenheidsversjes en niemendalletjes voor poesiealbums. Veel gedichten die na zijn dertigste ontstonden, zijn vertalingen of bewerkingen van gedichten uit de meest uiteenlopende talen. Gevallen van plagiaat doen zich voor. Maar nu en dan vloeiden er nog volwaardige gedichten uit zijn pen, zij het dat deze gedichten niet meer bezield zijn door de naïeve passie en het gevoel voor het wonderbaarlijke die de gedichten uit het annus mirabilis tekenen.
Behalve die schaarse ‘serieuze’ gedichten bevatten veel passages uit de brieven, uit de kanttekeningen in boeken en uit de notitieboeken die Coleridge gedurende het grootste deel van zijn leven bijhield, nog talloze dichterlijke fragmenten en zinsneden vol prachtig poëtisch taalgebruik. Enkele voorbeelden daarvan. In een brief uit 1801 aan William Godwin verbeeldt hij zijn tanende poëtische vermogen in uiterst poëtische bewoordingen. ‘De Dichter in mij is dood – mijn verbeelding (of liever gezegd datgene wat verbeeldend was) ligt als koud kaarsvet op de ronde rand van een koperen kaarsenhouder, zonder ook maar een vleugje van de reuk van talk om je eraan te herinneren dat zij eens gemanteld en gemijterd was door Vlammen. Dat is voorbij! Eens was ik een Rol van Goudblad, rijzend en rijdend op elke ademstoot van Smaak, maar ik heb mezelf teruggeworpen in gewicht en dichtheid en nu zink ik in kwikzilver, ja, ik blijf plomp en plat op de aarde te midden van de wervelwind die Eikenbomen en Strootjes doet dansen, vijftig meter hoog in de elementen.’[iv]
In een van zijn vele notebooks tekent hij in een lange notitie over Giordano Bruno’s ontoegankelijke werk De monade zijn onbegrip op – en schrijft de oorzaak voor dat niet begrijpen aan zichzelf toe, met woorden die als gevleugeld te boek staan. ‘Dat werk De monade. – Het was veel te numeriek, lineair, & pythagorisch voor mijn begrip – het las als [de werken van] Thomas Taylor & Proclus enz. In geen geval denk ik dat het zeker is dat er geen betekenis in deze Werken schuilt, en ik vooronderstel ook niet er zelfs van uit te gaan dat de betekenis van geen waarde is – /maar het is ‹totdat ik de onwetendheid van een man doorzie, vooronderstel ik dat ik zelf onwetend van zijn doorzicht ben› voor anderen, op dit moment, niet voor mij.’[v]
En in de marge van Johann Gottfried Herders ‘Kalligone’ schrijft hij (die vele kantlijnen van boeken vol pende[vi]) verontwaardigd: ‘En dus trof dit boek mij, namelijk als zijnde vol met bombastische taal, misbruik, dronken ijdelheid die, schoppend en woelend in de vijftien centimeter diepe goot van een modderig filosofisme die door de drooglegging van honderd bijkeukens ontstaan is, droomt dat hij zwemt in een oceaan van het doorzichtige en het diepzinnige.’[vii] Deze aantekeningen in boeken zijn verzameld in zes prijzige en moeilijk verkrijgbare folianten, de ‘Marginalia’.[viii] ‘A book I value’ bevat een selectie uit die ‘Marginalia’ en is behalve betaalbaar, ook relatief makkelijk verkrijgbaar.[ix]
Behalve dat hij notities in de marges van boeken maakte en vele honderden brieven schreef, sjouwde Coleridge vrijwel altijd iets met zich mee om datgene wat in hem opkwam in of op te kunnen registreren. Zo maakte hij veelvuldig live-verslagen van zijn lotgevallen, indrukken en observaties. Vaak beschreef hij gebeurtenissen die hem wedervoeren terwijl die zich voltrokken. Tijdens wandeltochten en bergbeklimmingen deed hij kond van de landschappelijke eigenaardigheden die hem troffen. Al die notities, in de 67 schriften, boeken en notitieboekjes die nog bewaard zijn, werden verzameld, getranscribeerd en uitgegeven in de ‘The notebooks of Samuel Taylor Coleridge’, tien lijvige boeken (vijf stuks text, vijf stuks notes), een project dat bijna vijftig jaar van tekstbezorgend monnikenwerk in beslag heeft genomen. Wie als lezer aan deze boeken wil beginnen, zal overrompeld worden door de veelheid van het materiaal en er zich om die reden niet aan wagen. De selectie van passages uit de ‘Notebooks’ die Seamus Perry maakte, is een goed vertrekpunt om dit facet van Coleridge te leren kennen.[x]
De tweede drijfveer om interesse te hebben in Coleridge is gelegen in het feit dat zijn leven en werk uitdrukking geven aan wat ik zou willen typeren als de worsteling met de metafysica. Allereerst moet worden vastgesteld dat Coleridge heel zijn leven oprecht in het bestaan van een god heeft geloofd. Maar Coleridges god was geenszins een statische entiteit; diens aard maakte een ontwikkeling door. Bovendien scheurde het massief van Coleridges geloof zo nu en dan waardoor zich een diepe barst manifesteerde: Coleridge werd meer dan eens overvallen door een fundamentele twijfel die hem in de peilloze afgrond van het niets deed gapen en die zijn constitutie aan het wankelen bracht. Hij voelde datgene aan wat Jean Paul Richter in zijn ‘Rede des toten Christus vom Weltgebäude herab, daß kein Gott sei’ uit zijn roman ‘Siebenkäs’ (1796 – 1797) openlijk had uitgesproken: ‘Er (d.w.z. God) ist nicht’. Hij voorzag de denkbeelden van Friedrich Nietzsche (‘Gott ist todt!’) en Martin Heidegger. Deze anticipatie op het denken van de negentiende en twintigste eeuw brengt een enorm innerlijk conflict in hem teweeg. Coleridge geeft expliciet lucht aan zijn existentiële nood en zijn Vorahnung van het niets in wat ik als de wanhoopsgedichten zou willen betitelen: ‘The pains of sleep’, ‘On Donne’s first poem’, ‘Limbo’, ‘Moles’, ‘Ne plus ultra’, ‘The suicide’s argument’, ‘Human life’, ‘Phantom or fact? en ‘Work without hope’. Deze gedichten bieden een glimp in de nihilistische desolaatheid van de gedespiritualiseerde existentie.
Coleridge probeert de gevolgen van de kwestie met het metafysische te neutraliseren en zijn geestelijke evenwicht te behouden door meer en meer op het houvast van een traditionele godsdienst terug te vallen hetgeen leidt tot een overdreven piëtisme dat weer zijn voorstelling vindt in poëtische bezweringen met een zeker gehalte van kwezelachtigheid. Coleridge had het geloof en uiteindelijk ook de geïnstitutionaliseerde religie nodig voor steun en troost. Hij kon niet zonder dit toevlucht in zijn bij vlagen tragische leven vol ziekte en problemen. Na een periode van rebels unitarisme in zijn adolescentie en vroege volwassenheid waarin hij heftig fulmineert tegen de Church of England, wendt hij zich in het eerste decennium van de negentiende eeuw gaandeweg weer tot de Anglicaanse kerk. Zo laat hij er zijn drie kinderen dopen. Ontkent hij als unitarist de drie-eenheid, in 1805 belijdt hij zijn geloof in het bestaan ervan: ‘No Trinity, no God’.[xi] Maar het zou tot Kerstmis 1827 duren voordat hij de sacramenten van de hostie weer tot zich nam, hij die sinds het eerste jaar op Jesus College (1792) niet meer ter communie was gegaan.[xii]
Coleridges worsteling met de metafysica komt ook aan de oppervlakte in de donkere twijfels over de waarde van kunst. Coleridge spreekt zijn wantrouwen ten opzichte van de kunst niet expliciet uit. Hij doet het anders: hij leeft ernaar. Na 1798 is hij niet meer dan een schim van de dichter die hij zich daarvoor kon noemen. Aan de knagende onzekerheid over het belang van kunst liggen de folterende argwaan over de zinvolheid van het bestaan en de onsterfelijkheid van de ziel ten grondslag, kortom de scepsis aan de waarheden en waarden die de godsdiensten altijd hebben uitgedragen – tot troost en misleiding. De ironie wil dat Coleridge juist in die hoek troost en misleiding heeft gevonden, zij het soms slechts als een doekje voor het bloeden.
[i] Basil Willey, ‘Coleridge and religion’. In ‘Writers and their background: S.T. Coleridge, ed. R.L. Brett’ (London, 1971), p. 221: ‘thwarted by ill-health, personal unhappiness, and self-reproach for his weakness of will.’
[ii] Samuel Taylor Coleridge, ‘Table talk, Volume I’ (Princeton, 1990), p. 493 – 499.
[iii] Samuel Taylor Coleridge, ‘Collected letters, Volume VI, 1826 – 1834’ (Oxford, 2000), p. 992.
[iv] Samuel Taylor Coleridge, ‘Collected Letters of Samuel Taylor Coleridge. Edited by Earl Leslie Griggs. Volume II 1801-1806’ (Oxford, 1956), p. 714. ‘The Poet is dead in me – my imagination (or rather the somewhat that had been imaginative) lies, like the Cold Snuff on the circular Rim of a Brass Candlestick, without even a stink of Tallow to remind you that it was once cloathed & mithred with Flame. That is past by! – I was once a Volume of Gold Leaf, rising & riding on every breath of Fancy – but I have beaten myself back into weight & density, & now I sink in quicksilver, yea, remain squat and square on the earth amid the hurricane, that makes Oaks and Straws join in one Dance, fifty yards high in the element.’
[v] Samuel Taylor Coleridge, The notebooks of Samuel Taylor Coleridge. Edited by Kathleen Coburn. Volume I. 1794 – 1804. Text (New York, 1957), entry 928. ‘The work de Monade. – It was far too numeral, lineal, & pythagorean for my Comprehension – it read very much like Thomas Taylor & Proclus &c. I by no means think it certain that there is no meaning in these Works, nor do I presume even to suppose, that the meaning is of no value – /but it is ‹till I understand a man’s Ignorance, I presume myself ignorant of his understanding› for others, at present, not for me.’
[vi] Of boeken nu zijn eigendom waren of niet, hij schroomde niet om erin te schrijven, hetgeen uiteraard niet iedereen op prijs stelde. Van de andere kant staat vast dat er mensen waren die Coleridge bewust boeken deden toekomen, met de hoop dat hij er opmerkingen en aantekeningen in zou schrijven.
[vii] Samuel Taylor Coleridge, ‘Marginalia. Vol. II’ (Princeton, 1984), p. 1064. ‘And thus the Book impressed me, to wit, as being Rant, abuse, drunken Self-conceit that kicking and sprawling in the 6 inch-deep Gutter of muddy Philosophism from the drainings of a hundred Sculleries dreams that he is swimming in an ocean of the Translucent & the Profound.’
[viii] Samuel Taylor Coleridge, ‘Marginalia’, zes delen (Princeton, 1980 – 2001).
[ix] Samuel Taylor Coleridge, ‘A book I value. Selected Marginalia. Edited by H.J. Jackson’ (Princeton, Oxford, 2003).
[x] Samuel Taylor Coleridge, ‘Coleridge’s notebooks, A selection, Edited by Seamus Perry’ (Oxford, 2003 [2002].
[xi] Samuel Taylor Coleridge, ‘The notebooks of Samuel Taylor Coleridge. Edited by Kathleen Coburn. Volume II. 1804 – 1808. Text’ (Princeton, 1961), entry 2448.
[xii] Samuel Taylor Coleridge, ‘The notebooks of Samuel Taylor Coleridge. Edited by Kathleen Coburn and Anthony John Harding. Volume V. 1827 – 1834. Text’ (Princeton, 2002), entry 5703.
zondag 12 juli 2009
Simon Vinkenoog missen
Simon Vinkenoog is dood. Een dichter – net als ik. Dat feit maakte dat ik vond dat ik mij niet onbetuigd mocht laten. Maar wat moest ik betuigen? Ik heb en had helemaal niets met Simon Vinkenoog, het Nederlandse beat-equivalent van de Amerikaanse schreeuwlelijk Allen Ginsberg, die evenmin warme gevoelens bij mij los maakt.
Wat gaat de Nederlandse lezer missen? vroeg de mooie Journaal-lezeres Eva Jinek aan de tekstbezorger van ‘Vinkenoog verzameld’, Joep Bremmers. Niet de Nederlandse lezer gaat iets missen, heel Nederland zal iets missen, antwoordde die laatste, waarna hij Vinkenoogs positieve houding en flamboyante levenswijze roemde. Zijn optimisme. Zijn liefde. Zijn eigenwijsheid. Zijn rebelsheid. Wat Bremmers zegt, dat klopt: Nederland telt een kleurrijk en aimabel figuur minder. Maar ook een relict van de bedenkelijke jaren zestig. En Vinkenoog verwerd meer en meer tot een anachronisme omdat hij in dat decennium is blijven steken. Als dichter ontaardde hij tot een schreeuwer van woorden hetgeen – de 1228 bladzijdes verzameld werk ten spijt – hoegenaamd niets met poëzie te maken heeft.
Ik had Simon Vinkenoog met alle liefde en plezier nog een aantal jaren vol liefde en plezier gegund, maar nu dat niet het geval is, kan ik niet veinzen dat ik, als dichter, Simon Vinkenoog, als dichter, zal missen. Integendeel.
© 2009 Leo van der Sterren.
Wat gaat de Nederlandse lezer missen? vroeg de mooie Journaal-lezeres Eva Jinek aan de tekstbezorger van ‘Vinkenoog verzameld’, Joep Bremmers. Niet de Nederlandse lezer gaat iets missen, heel Nederland zal iets missen, antwoordde die laatste, waarna hij Vinkenoogs positieve houding en flamboyante levenswijze roemde. Zijn optimisme. Zijn liefde. Zijn eigenwijsheid. Zijn rebelsheid. Wat Bremmers zegt, dat klopt: Nederland telt een kleurrijk en aimabel figuur minder. Maar ook een relict van de bedenkelijke jaren zestig. En Vinkenoog verwerd meer en meer tot een anachronisme omdat hij in dat decennium is blijven steken. Als dichter ontaardde hij tot een schreeuwer van woorden hetgeen – de 1228 bladzijdes verzameld werk ten spijt – hoegenaamd niets met poëzie te maken heeft.
Ik had Simon Vinkenoog met alle liefde en plezier nog een aantal jaren vol liefde en plezier gegund, maar nu dat niet het geval is, kan ik niet veinzen dat ik, als dichter, Simon Vinkenoog, als dichter, zal missen. Integendeel.
© 2009 Leo van der Sterren.
vrijdag 26 juni 2009
Steely Dan en nog wat van die dingen
Gisteravond gaf Steely Dan acte de présence in de Heineken Music Hall te Amsterdam in het kader van de Left Bank Holiday Tour 2009. Ondanks het feit dat Steely Dan al bijna veertig jaar aan de weg timmert, maakte de groep rondom de halfbakken intellectuelen Walter Becker en Donald Fagen vooral in de zeventiger jaren van de vorige eeuw furore. In dat decennium lagen hun hoogtijdagen getuige de hits als ‘Do it again’, ‘Dirty work’, ‘Reelin’ in the years’, ‘Rikki don’t lose that number’ en ‘FM’. De groep produceerde prachtige albums: ‘Can’t buy a thrill’, ‘The royal scam’, ‘Aja’ en ‘Gaucho’, vol intelligente muziek met die zogenaamd berucht obscure teksten (het valt wel mee, hoor…), voor de analyse waarvan onder de echte fans een heuse traditie van exegese ontstond. Na die periode van grote commerciële en artistieke successen werd de groep ontbonden. Tussen 1970 en juni 1981, toen de breuk tussen Becker en Fagen bekend werd gemaakt, bracht Steely Dan zeven albums uit en toen twintig jaar niets, althans geen groepsplaten. Na de reünie in 1993 volgden nog twee studioalbums en één livealbum. En de klokken tikten intussen onverstoorbaar door. Echt jong zijn deze helden van de zeventiger jaren dan ook niet meer. Becker is 59; Fagen 61. Weemoedige gedachten met een hoog zinloosheidsgehalte nemen onweerstaanbaar bezit van je. ‘O, die goede oude dagen.’ ‘Waar blijft de tijd?’ ‘Was ik maar weer jong!’ Dat onbehaaglijke besef van vergankelijkheid.
Steely Dan deed Nederland voor het laatst in 2007 aan toen het ensemble excelleerde op het Northsea Jazz Festival. Steely Dan en jazz. ‘Aja’ markeerde het moment waarop Becker en Fagen voor het eerst de jazz volop toelieten in de voortbrengselen van hun muzikale vehikel. Ze nodigden een groot aantal gerenommeerde jazzmusici uit om mee te spelen op de nummers voor ‘Aja’. De lijst van namen, met onder anderen Larry Carlton, Lee Ritenour, Victor Feldman en Wayne Shorter, oogt nog steeds indrukwekkend. In de tijd na ‘Aja’ valt de jazz niet meer weg te denken uit de muziek van Steely Dan. Zou de avond dan in het teken van de jazz komen te staan? Het voorprogramma in de Heineken Music Hall leek daar wel op te duiden. Het Toon Roos Quartet leverde een puike portie pure jazz af. De drie nummers die het kwartet vertolkte, klonken fantastisch, met mooie tempowisselingen en fraaie melodieuze invallen. En nog nooit had saxofonist Toon Roos in zo’n grote jazzclub gespeeld, zei-ie.
En toen trad in een bomvolle HMH Steely Dan aan. Met het eerste nummer, nog zonder Becker en Fagen, borduurde de groep voort op de inhoud van het voorprogramma. Een instrumentaal jazz-intro luidde het optreden van Steely Dan in. En er leek iets te worden aangekondigd wat uiteindelijk, achteraf bezien, toch uitbleef, namelijk een avond vol onversneden jazz. Toen Becker en Fagen, met luid gejuich verwelkomd door het publiek, het podium betraden, was het eerste nummer dat zij vertolkten ‘Reelin’ in the years’, maar dan in een maffe jazz-uitvoering. In tegenstelling tot wat je op basis van het voorprogramma en het begin van het optreden zou verwachten, schroefde Steely Dan vervolgens de dosis jazz gaandeweg terug. En andere regelrechte verjazzingen bleven uit. De ene na de andere schok der herkenning volgde toen. Het hele oeuvre van Steely Dan werd kriskras doorkruist. ‘Two against nature’, ‘Black friday’, ‘Green earrings’, ‘Bad sneakers’, ‘Babylon sisters’, ‘Kid charlemagne’, ‘Josie’ en ‘Peg’, om maar enkele nummers te noemen, klonken geweldig, met ook een goed geluidskwaliteit. Het dertienkoppige orkest musiceerde strak en soms swingde het geheel als de neten. Daarbij bleef in het bijzonder de blazerssectie voor een jazzy geluid zorgen. De dames van het achtergrondkoor traden soms nadrukkelijk, maar nooit storend op de voorgrond. Gitaristen Becker en Jon Herington losten elkaar mooi af, Herington met een meer op rock geënt geluid en Becker met zijn zeer idiosyncratische, naar het incoherente neigende maar daarom niet minder virtuoze stijl van gitaar spelen. En Donald Fagen speelde Donald Fagen, door een eloquente Becker met loftuitingen om de oren geslagen – de ironie spatte er van af. En de Donald Fagen van deze avond had er duidelijk zin in, en wellicht zelfs echt plezier. Het absolute hoogtepunt van de avond vormde de vertolking van misschien wel het mooiste Steely Dan-nummer, ‘Aja’, halverwege het concert (alleen ‘Deacon blues’ kan met deze klassieker wedijveren). ‘Aja’ bezorgde mij kippenvel en vochtige ogen.
De avond werd besloten met een toegift bestaande uit ‘Do it again’ en ‘My old school’ waarna Steely Dan met uitstervende jazz-klanken afscheid nam. De cirkel was weer rond en ik was er beduusd van. Beduusd en onder de indruk en opnieuw licht nostalgisch gestemd.
Tegen twaalven, toen we naar huis reden, hoorden we op de radio dat Michael Jackson in kritieke toestand in een ziekenhuis in Los Angeles was opgenomen. Eenmaal thuis vernamen we dat Farah Fawcett – net als Lindsay Wagner een vrouw die door de natuur gemodelleerd was met een Barbie-pop als voorbeeld – de pijp aan Maarten had gegeven. Later die nacht brak CNN in met het nieuwsfeit dat ook the king of pop zijn ogen voorgoed gesloten had. Twee iconen uit het zevende en achtste decennium van het twintigste centennium waren heengegaan. Opnieuw dat besef van vergankelijkheid. De zieltogende twintigste eeuw. Mijn eeuw – ook.
© 2009 Leo van der Sterren
Steely Dan deed Nederland voor het laatst in 2007 aan toen het ensemble excelleerde op het Northsea Jazz Festival. Steely Dan en jazz. ‘Aja’ markeerde het moment waarop Becker en Fagen voor het eerst de jazz volop toelieten in de voortbrengselen van hun muzikale vehikel. Ze nodigden een groot aantal gerenommeerde jazzmusici uit om mee te spelen op de nummers voor ‘Aja’. De lijst van namen, met onder anderen Larry Carlton, Lee Ritenour, Victor Feldman en Wayne Shorter, oogt nog steeds indrukwekkend. In de tijd na ‘Aja’ valt de jazz niet meer weg te denken uit de muziek van Steely Dan. Zou de avond dan in het teken van de jazz komen te staan? Het voorprogramma in de Heineken Music Hall leek daar wel op te duiden. Het Toon Roos Quartet leverde een puike portie pure jazz af. De drie nummers die het kwartet vertolkte, klonken fantastisch, met mooie tempowisselingen en fraaie melodieuze invallen. En nog nooit had saxofonist Toon Roos in zo’n grote jazzclub gespeeld, zei-ie.
En toen trad in een bomvolle HMH Steely Dan aan. Met het eerste nummer, nog zonder Becker en Fagen, borduurde de groep voort op de inhoud van het voorprogramma. Een instrumentaal jazz-intro luidde het optreden van Steely Dan in. En er leek iets te worden aangekondigd wat uiteindelijk, achteraf bezien, toch uitbleef, namelijk een avond vol onversneden jazz. Toen Becker en Fagen, met luid gejuich verwelkomd door het publiek, het podium betraden, was het eerste nummer dat zij vertolkten ‘Reelin’ in the years’, maar dan in een maffe jazz-uitvoering. In tegenstelling tot wat je op basis van het voorprogramma en het begin van het optreden zou verwachten, schroefde Steely Dan vervolgens de dosis jazz gaandeweg terug. En andere regelrechte verjazzingen bleven uit. De ene na de andere schok der herkenning volgde toen. Het hele oeuvre van Steely Dan werd kriskras doorkruist. ‘Two against nature’, ‘Black friday’, ‘Green earrings’, ‘Bad sneakers’, ‘Babylon sisters’, ‘Kid charlemagne’, ‘Josie’ en ‘Peg’, om maar enkele nummers te noemen, klonken geweldig, met ook een goed geluidskwaliteit. Het dertienkoppige orkest musiceerde strak en soms swingde het geheel als de neten. Daarbij bleef in het bijzonder de blazerssectie voor een jazzy geluid zorgen. De dames van het achtergrondkoor traden soms nadrukkelijk, maar nooit storend op de voorgrond. Gitaristen Becker en Jon Herington losten elkaar mooi af, Herington met een meer op rock geënt geluid en Becker met zijn zeer idiosyncratische, naar het incoherente neigende maar daarom niet minder virtuoze stijl van gitaar spelen. En Donald Fagen speelde Donald Fagen, door een eloquente Becker met loftuitingen om de oren geslagen – de ironie spatte er van af. En de Donald Fagen van deze avond had er duidelijk zin in, en wellicht zelfs echt plezier. Het absolute hoogtepunt van de avond vormde de vertolking van misschien wel het mooiste Steely Dan-nummer, ‘Aja’, halverwege het concert (alleen ‘Deacon blues’ kan met deze klassieker wedijveren). ‘Aja’ bezorgde mij kippenvel en vochtige ogen.
De avond werd besloten met een toegift bestaande uit ‘Do it again’ en ‘My old school’ waarna Steely Dan met uitstervende jazz-klanken afscheid nam. De cirkel was weer rond en ik was er beduusd van. Beduusd en onder de indruk en opnieuw licht nostalgisch gestemd.
Tegen twaalven, toen we naar huis reden, hoorden we op de radio dat Michael Jackson in kritieke toestand in een ziekenhuis in Los Angeles was opgenomen. Eenmaal thuis vernamen we dat Farah Fawcett – net als Lindsay Wagner een vrouw die door de natuur gemodelleerd was met een Barbie-pop als voorbeeld – de pijp aan Maarten had gegeven. Later die nacht brak CNN in met het nieuwsfeit dat ook the king of pop zijn ogen voorgoed gesloten had. Twee iconen uit het zevende en achtste decennium van het twintigste centennium waren heengegaan. Opnieuw dat besef van vergankelijkheid. De zieltogende twintigste eeuw. Mijn eeuw – ook.
© 2009 Leo van der Sterren
woensdag 24 juni 2009
Kleine evolutieleer
Een fabel. Een zoöloog slaat alarm omdat de wereldpopulatie van de Priapusapen wegens ontbossing drastisch slinkt. Hij schat in dat over tien jaar geen enkele Priapusaap deze aarde nog bevolken zal. Maar hoe kan de mens de Priapusaap helpen? Deze apensoort komt immers in oerwouden voor die over de hele wereld verspreid liggen. Hulpverleners kunnen zich dus niet op één, twee of drie gebieden concentreren. En zoals zo vaak geschiedt in dergelijke gevallen: geldgebrek verlamt. En er gebeurt dus niets.
Tien jaar later. De alerte zoöloog trekt opnieuw aan de bel. Hij vermoedt dat er op de hele wereld nog maar tien Priapusapen voorkomen. Die tien stuks moeten gevonden worden. De zoöloog weet sponsoren te vinden en trommelt een groot aantal hulpverleners op om de apen over de hele wereld te zoeken. Een project dat miljoenen kost. Bovendien vindt er een aardbeving plaats in Engeland die heel London verwoest. Naar de oorzaak van die aardbeving zal de mensheid tot in lengte van dagen blijven gissen, maar ik ken de oorzaak: het kwam omdat Darwin zich in zijn graf in Westminster Abbey omdraaide.
Intussen vinden de apenzoekers uiteindelijk vijf Priapusapen die bij gebrek aan beter in dierentuinen worden ondergebracht. In het wild wordt er daarna geen Priapusaap meer gedetecteerd. De wetenschap trekt de slotsom dat de biologische soort is uitgestorven.
De CD- en DVD-industrie is als een bedreigde diersoort. Deze branche van de economie verkeert al jaren in zwaar weer, met in het kielzog daarvan de videotheken. Het verval van de sector wordt teweeg gebracht door het verschijnsel downloaden. Ook andere takken van de maatschappelijke boom dreigen af te breken. Zo heeft de krantensector grote moeite om het hoofd boven water te houden. De overheid heeft daarom een onderzoek in laten stellen naar de problemen waar de krantensector mee kampt. Nu kun je de vraag stellen wat de overheid te maken heeft met het reilen en zeilen van commerciële ondernemingen zoals de uitgeverijen van kranten. Waar blijft het principe van de vrije marktwerking dat de samenleving vanaf de jaren tachtig systematisch door de strot is geduwd als het tovermiddel op economisch gebied? Maar de overheid, pappend en nat houdend en dialectisch sterk, zal argumenteren dat kranten maatschappelijk te relevant zijn om te laten verdwijnen. En ook al hebben deze onderzoekingen twee nadelen namelijk dat ze peperduur zijn en dat ze bovendien altijd in de prullenmand verdwijnen zonder dat er verder iets mee gedaan wordt, het onderzoek komt er.
Het onderzoek is er dus gekomen. Maar dan de voorzitter van de commissie. Eelco Brinkman heeft zowel in zijn hoedanigheid van voorzitter van Bouwend Nederland als in zijn functie van voorzitter van het ABP heel veel boter op zijn hoofd. En die boter is bovendien flink bedorven. Brinkman behoort wat mij betreft tot de categorie ‘hotemetoten die hun gezag verloren hebben’. Noud Wellink heb ik eveneens op die hoop geschaard. Een president van de Nederlandse Bank die zich midden in een financiële en economische crisis die zijn weerga niet kent, in onverschilligheid hult, deugt niet. Zelfs al zou het alleen maar pose zijn, dan nog. Maar het is niet slechts pose. Wellink belichaamt de arrogantie in het land van geld. Een man in zo’ n positie die, terwijl talloze brave burgers hun zuurverdiende of zuurgeleende centen verliezen, zich een lacherige houding meent te kunnen aanmeten, is een schande voor de natie. De hoorzitting in de Tweede Kamer vormde het hoogtepunt van die schertsvertoning.
Ook het overgrote deel van de bankdirecteuren heb ik in de categorie ‘hdhgvh’ geveegd. Ik snap tenminste niet dat banken voor directeuren nog de bedragen willen neerleggen die in het recente verleden betaald werden aan de koekenbakkers die de mensheid met de huidige gebakken peren hebben opgezadeld. De laatste generatie bankbestuurders heeft totaal niets bestuurd; integendeel, ze hebben het zelfs klaargespeeld om de wereldeconomie naar de rand van de afgrond te dringen. Elk willekeurig individu had het niet slechter gedaan – wellicht zelfs beter. En zo’n willekeurig individu had in elk geval minder geld gekost dan die bancaire klaplopers.
Maar goed, de commissie Brinkman heeft de krantensector onder de loep genomen en geconstateerd dat het in Nederland bedroevend gesteld is met die branche. De toestand joeg de leden van de commissie zelfs de stuipen op het lijf. Men heeft zich echter niet uit het veld laten slaan en een heel pakket aan oplossingen aangedragen, de zogenaamde aanbevelingen die zo’n rapport standaard bevat – en die standaard nimmer worden uitgevoerd. Een van de ideeën van de commissie houdt in dat de overheid een heffing op alle internetabonnementen in Nederland moet invoeren waarmee innovatieve initiatieven in de krantenwereld moeten worden bekostigd. Nieuws is immers niet voor niets, zo argumenteert Brinkman, en de huidige gratis nieuwsvoorziening, bijvoorbeeld op internet, bestaat bij de gratie van de traditionele nieuwsgaring. Dat kan wel zo zijn, meneer Brinkman, maar de tendens valt niet te keren. Er vinden ontwikkelingen plaats die met veel ach en wee gepaard gaan. Maar dat roept die processen geen halt toe. En als de kranten of zelfs de journalistiek en daarmee de mensheid de dupe van die ontwikkeling worden, dan hebben de kranten en de journalistiek en de mensheid pech, zo simpel ligt het.
Net als in de natuur zal ook in de cultuur het onvermijdelijke uiteindelijk plaatsvinden. Het onvermijdelijke doet zich onvermijdelijk voor omdat het onvermijdelijk is. De Priapusaap was ten dode opgeschreven omdat het toeval wilde dat de schier oneindig wijze mens in zijn ontwikkelingsgang de oerwouden nodig meende te hebben voor andere doeleinden dan de in wezen zinloze oogmerken van de natuur, namelijk de onderbrenging van een bepaalde flora en fauna in een bepaald gebied. Daarmee had de Priapusaap geen recht van bestaan meer. Het is allemaal Darwin.
© 2009 Leo van der Sterren
Tien jaar later. De alerte zoöloog trekt opnieuw aan de bel. Hij vermoedt dat er op de hele wereld nog maar tien Priapusapen voorkomen. Die tien stuks moeten gevonden worden. De zoöloog weet sponsoren te vinden en trommelt een groot aantal hulpverleners op om de apen over de hele wereld te zoeken. Een project dat miljoenen kost. Bovendien vindt er een aardbeving plaats in Engeland die heel London verwoest. Naar de oorzaak van die aardbeving zal de mensheid tot in lengte van dagen blijven gissen, maar ik ken de oorzaak: het kwam omdat Darwin zich in zijn graf in Westminster Abbey omdraaide.
Intussen vinden de apenzoekers uiteindelijk vijf Priapusapen die bij gebrek aan beter in dierentuinen worden ondergebracht. In het wild wordt er daarna geen Priapusaap meer gedetecteerd. De wetenschap trekt de slotsom dat de biologische soort is uitgestorven.
De CD- en DVD-industrie is als een bedreigde diersoort. Deze branche van de economie verkeert al jaren in zwaar weer, met in het kielzog daarvan de videotheken. Het verval van de sector wordt teweeg gebracht door het verschijnsel downloaden. Ook andere takken van de maatschappelijke boom dreigen af te breken. Zo heeft de krantensector grote moeite om het hoofd boven water te houden. De overheid heeft daarom een onderzoek in laten stellen naar de problemen waar de krantensector mee kampt. Nu kun je de vraag stellen wat de overheid te maken heeft met het reilen en zeilen van commerciële ondernemingen zoals de uitgeverijen van kranten. Waar blijft het principe van de vrije marktwerking dat de samenleving vanaf de jaren tachtig systematisch door de strot is geduwd als het tovermiddel op economisch gebied? Maar de overheid, pappend en nat houdend en dialectisch sterk, zal argumenteren dat kranten maatschappelijk te relevant zijn om te laten verdwijnen. En ook al hebben deze onderzoekingen twee nadelen namelijk dat ze peperduur zijn en dat ze bovendien altijd in de prullenmand verdwijnen zonder dat er verder iets mee gedaan wordt, het onderzoek komt er.
Het onderzoek is er dus gekomen. Maar dan de voorzitter van de commissie. Eelco Brinkman heeft zowel in zijn hoedanigheid van voorzitter van Bouwend Nederland als in zijn functie van voorzitter van het ABP heel veel boter op zijn hoofd. En die boter is bovendien flink bedorven. Brinkman behoort wat mij betreft tot de categorie ‘hotemetoten die hun gezag verloren hebben’. Noud Wellink heb ik eveneens op die hoop geschaard. Een president van de Nederlandse Bank die zich midden in een financiële en economische crisis die zijn weerga niet kent, in onverschilligheid hult, deugt niet. Zelfs al zou het alleen maar pose zijn, dan nog. Maar het is niet slechts pose. Wellink belichaamt de arrogantie in het land van geld. Een man in zo’ n positie die, terwijl talloze brave burgers hun zuurverdiende of zuurgeleende centen verliezen, zich een lacherige houding meent te kunnen aanmeten, is een schande voor de natie. De hoorzitting in de Tweede Kamer vormde het hoogtepunt van die schertsvertoning.
Ook het overgrote deel van de bankdirecteuren heb ik in de categorie ‘hdhgvh’ geveegd. Ik snap tenminste niet dat banken voor directeuren nog de bedragen willen neerleggen die in het recente verleden betaald werden aan de koekenbakkers die de mensheid met de huidige gebakken peren hebben opgezadeld. De laatste generatie bankbestuurders heeft totaal niets bestuurd; integendeel, ze hebben het zelfs klaargespeeld om de wereldeconomie naar de rand van de afgrond te dringen. Elk willekeurig individu had het niet slechter gedaan – wellicht zelfs beter. En zo’n willekeurig individu had in elk geval minder geld gekost dan die bancaire klaplopers.
Maar goed, de commissie Brinkman heeft de krantensector onder de loep genomen en geconstateerd dat het in Nederland bedroevend gesteld is met die branche. De toestand joeg de leden van de commissie zelfs de stuipen op het lijf. Men heeft zich echter niet uit het veld laten slaan en een heel pakket aan oplossingen aangedragen, de zogenaamde aanbevelingen die zo’n rapport standaard bevat – en die standaard nimmer worden uitgevoerd. Een van de ideeën van de commissie houdt in dat de overheid een heffing op alle internetabonnementen in Nederland moet invoeren waarmee innovatieve initiatieven in de krantenwereld moeten worden bekostigd. Nieuws is immers niet voor niets, zo argumenteert Brinkman, en de huidige gratis nieuwsvoorziening, bijvoorbeeld op internet, bestaat bij de gratie van de traditionele nieuwsgaring. Dat kan wel zo zijn, meneer Brinkman, maar de tendens valt niet te keren. Er vinden ontwikkelingen plaats die met veel ach en wee gepaard gaan. Maar dat roept die processen geen halt toe. En als de kranten of zelfs de journalistiek en daarmee de mensheid de dupe van die ontwikkeling worden, dan hebben de kranten en de journalistiek en de mensheid pech, zo simpel ligt het.
Net als in de natuur zal ook in de cultuur het onvermijdelijke uiteindelijk plaatsvinden. Het onvermijdelijke doet zich onvermijdelijk voor omdat het onvermijdelijk is. De Priapusaap was ten dode opgeschreven omdat het toeval wilde dat de schier oneindig wijze mens in zijn ontwikkelingsgang de oerwouden nodig meende te hebben voor andere doeleinden dan de in wezen zinloze oogmerken van de natuur, namelijk de onderbrenging van een bepaalde flora en fauna in een bepaald gebied. Daarmee had de Priapusaap geen recht van bestaan meer. Het is allemaal Darwin.
© 2009 Leo van der Sterren
zaterdag 6 juni 2009
Wat de winnende foto uitdrukt
De foto die door de jury van de tweeënvijftigste World Press Photo Contest tot winnende opname van 2008 is gekozen, gemaakt door de Amerikaanse fotograaf Anthony Suau, is tegelijkertijd resultante en icoon van het thema dat de afgelopen maanden het nieuws gedomineerd heeft, namelijk de kredietcrisis en de in het kielzog daarvan voortgekomen economische crisis. De foto toont een politieman in Cleveland, Ohio, die met een wapen in aanslag controleert of er zich bewoners in een huis bevinden – een huis dat leeg zou moeten zijn nu de bewoners het verlaten hebben. Het pand staat namelijk niet meer te boek als hun eigendom omdat zij de hypotheek niet meer konden opbrengen. Als gevolg daarvan heeft de bank, als hypotheekverstrekker, beslag gelegd op de onroerende zaak. Door toedoen van de zogenaamde ‘subprime mortgage crisis’ hebben zich in de Verenigde Staten in 2008 en 2009 duizenden van dergelijke drama’s afgespeeld. De foto geeft dus een beklemmend, zowel uniek als symptomatisch beeld van de ellende zoals die door deze crisis, die zijn weerga en zijn wereldwijde consequenties niet lijkt te kennen, teweeg is gebracht.
Maar zoals zo vaak bij foto’s die betrekking hebben op de actualiteit zou zonder de informatie van een onderschrift niemand het specifieke verhaal achter deze foto vermoed hebben. Op de vraag wat de foto laat zien, zouden minstens negen van de tien mensen geantwoord hebben dat het een gevechtshandeling in een of ander stedelijk oorlogsgebied voorstelt, hetgeen beaamd wordt door jurylid MaryAnne Golon. ‘The strength of the picture is in its opposites,’ verklaart zij. ‘It’s a double entendre. It looks like a classic conflict photograph, but it is simply the eviction of people from a house following foreclosure. Now war in its classic sense is coming into people’s houses because they can’t pay their mortgages.’[1]
‘War in its classic sense.’ Die interpretatie zal overheersen wanneer mensen deze foto voor de eerste keer en zonder commentaar onder ogen krijgen. Niks kredietcrisis. De informatie die in kranten en tijdschriften door het onderschrift of door het verhaal waarvan de foto deel uitmaakt, gegeven wordt, is dus onmisbaar voor een goed begrip van wat de foto beoogt uit te drukken. Het is de specifieke context van de kredietcrisis die deze foto pas navrant maken. Het feit dat het tafereel zich juist niet in een oorlogsgebied afspeelt, veroorzaakt de beklemming. Niet in Irak of Afghanistan heeft de fotograaf het beeld vastgelegd maar in een willekeurige, doodgewone woonwijk, ergens in Cleveland.
‘Een meeslepend snapshot is wat in de fotografietheorie “een beslissend ogenblik” heet: een ogenblik waarop een compleet gebeuren in één beeld is samengebracht. Maar een beslissend ogenblik is tegelijkertijd ook een foto waarvan de compositie zo sterk is dat het beeld, ongeacht de anekdote erachter, op eigen benen kan staan en in die zin autonoom is. Een beslissend ogenblik boeit zonder daartoe bijschrift of uitleg te behoeven – het hoeft niet bevuild te worden met talige betekenissen – want alles is al aanwezig in de foto.’[2]
Zonder de anekdote achter de afbeelding verliest de foto van Anthony Suau zijn zeggingskracht. In dit specifieke geval is het juist het onderschrift bij de foto die de afbeelding draagt en haar een inderdaad ijzingwekkende heftigheid verleent.
© 2009 Leo van der Sterren.
[1] www.worldpressphoto.org.
[2] Arjen Mulder, ‘Het zwijgen van Lucebert’. In: Hans Groenewegen (red.), ‘Licht is de wind der duisternis. Over Lucebert’. Groningen, 1999, p. 313.
Abonneren op:
Posts (Atom)
